Ontwikkeling van een waardenkompas voor de toepassing van rioolwatersurveillance bij infectieziektebestrijding

“Rioolwatersurveillance heeft zich ontwikkeld tot een waardevol aanvullend instrument bij de bestrijding van infectieziekten. Door de inzet van (passieve) bemonstering op lokaal niveau krijgen GGD’en sneller inzicht in circulatie van pathogenen, ook als formele meldingen uitblijven. De recente bofuitbraak in 2024 illustreert deze meerwaarde: rioolwatermetingen maakten een omvangrijkere transmissie zichtbaar dan traditionele surveillance, wat leidde tot betere communicatie en gerichte preventie.
De toepassing van rioolwatersurveillance, vooral op kleine schaal, roept ethische en juridische vragen op, over bijvoorbeeld privacy, proportionaliteit, stigmatisering en noodzaak. Hoewel de AVG doorgaans niet van toepassing is, zijn transparantie, zorgvuldigheid en maatschappelijke acceptatie heel belangrijk. Internationale richtlijnen onderstrepen het belang van volksgezondheid, maar bieden weinig houvast voor lokale uitbraakbestrijding.

Om professionals te ondersteunen bij morele afwegingen is een waardenkompas ontwikkeld. Dit instrument, gebaseerd op literatuur, moreel beraad en praktijkworkshops op de Transmissiedag, bevat acht kernwaarden: gezondheidsbescherming, handelingsperspectief, noodzakelijkheid, kosten/middelen, samenwerking, privacy, vertrouwen en stigmatisering. Het kompas helpt GGD’en om gestructureerd te besluiten over de inzet van rioolwatersurveillance en waarborgt dat professionals zowel de volksgezondheidswinst als de ethische randvoorwaarden meenemen in hun afweging.

Het ontwikkelproces laat zien dat interdisciplinaire samenwerking en praktijkgerichte casuïstiek bijdragen aan draagvlak en toepasbaarheid. Het kompas biedt een laagdrempelige handreiking voor de Nederlandse praktijk, met aandacht voor lokale context en transparante communicatie. Voor verdere ontwikkeling is het betrekken van burgers en maatschappelijke partners aanbevolen, evenals toetsing in andere settings. Zo bevordert rioolwatersurveillance een effectievere en maatschappelijk verantwoorde infectieziektebestrijding.”

(Citaat: Hiddink J., Fanoy E., Jong, M. de, et.al – Ontwikkeling van een waardenkompas voor de toepassing van rioolwatersurveillance bij infectieziektebestrijding – Infectieziekten Bulletin RIVM (2026) mei)